Sümela’daki Ayinden Neden Korkuyoruz?

Gökhan DİHKAN

Trabzon’da ağustos ayı geldiğinde artık neredeyse gelenekselleşmiş bir tartışma yeniden başlıyor: Sümela Manastırı’nda ayin yapılsın mı, yapılmasın mı? Bir tarafta, yılda bir kez gerçekleştirilen dini törenin inanç özgürlüğü kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savunanlar var. Diğer tarafta ise Sümela’nın hukuki statüsünün müze olduğunu, burada ayin yapılmasının doğru olmadığını ve meselenin sözde “Pontus tehlikesi” açısından ele alınması gerektiğini ileri sürenler bulunuyor.

Kanaatimiz açıktır: Yurt dışından gelen 50-60 kişilik bir Rum Ortodoks grubunun yılda bir gün Sümela’ya çıkıp kendi inançlarına göre ibadet etmesinde Türkiye açısından korkulacak, kaygı duyulacak veya güvenlik meselesi haline getirilecek bir durum yoktur. Türkiye bu kadar zayıf bir ülke değildir. Trabzon da kimliğinden bu kadar emin olmayan bir şehir değildir. Her Ağustos Aynı Korkuları Üretmek Yıllardır Sümela’daki ayin gündeme geldiğinde belirli kavramların peş peşe sıralandığını görüyoruz: “Pontus…” “Misyondan taviz…” “Toprak iddiası…” “Lozan…” “Fener Rum Patrikhanesi…” Elbette Türkiye Cumhuriyeti kendi egemenlik hakları konusunda son derece dikkatli olmak zorundadır. Tarihi meseleler, siyasi projeler ve bazı diaspora örgütlerinin Türkiye’ye yönelik faaliyetleri de küçümsenemez. Ancak devlet ciddiyeti, her meseleyi gerçek boyutuyla değerlendirmeyi gerektirir.

Bir avuç insanın ellerinde mumlarla bir manastırın içerisinde dua etmesini, ilahiler söylemesini ve dini ritüellerini gerçekleştirmesini doğrudan Türkiye’nin toprak bütünlüğüne yönelik bir tehdit şeklinde okumak sağlıklı değildir. 50 kişinin ayin yapmasıyla Pontus devleti kurulmaz. Bir papazın dua etmesiyle Trabzon elden gitmez. Sümela’da mum yakılmasıyla Karadeniz’in siyasi statüsü değişmez. Bu kadar basit. Müslüman Kendine Güvenmelidir Biz Müslümanız. İslam’ın hak din olduğuna, Kur’an’ın Allah’ın kelamı olduğuna, Hz. Muhammed’in son peygamber olduğuna inanıyoruz. Bu inancımız sebebiyle Hristiyanlığın bugünkü teolojik yapısını hak din olarak görmeyebiliriz. Bir Müslüman açısından teslis inancı kabul edilemez; Kur’an’ın ortaya koyduğu tevhid anlayışıyla bağdaşmaz. Fakat bizim bir dini inancı batıl kabul etmemiz, o inancın mensuplarının ibadet hakkını ortadan kaldırmaz. Tam tersine, kendi inancından emin olan insan başkasının ibadetinden korkmaz.

Bir Müslüman, bir Hristiyanın kilisede dua etmesiyle imanının sarsılacağını düşünmez. Bir toplum da kendi medeniyetinden, tarihinden ve kimliğinden eminse birkaç düzine insanın ayin yapmasını varoluşsal mesele haline getirmez. Asıl özgüven budur. Avrupa’da Cami İstiyorsak Burada Kiliseye Tahammül Edeceğiz Meselenin bir de son derece basit bir vicdan ve tutarlılık tarafı var. Bugün milyonlarca Müslüman Avrupa ülkelerinde yaşıyor. Almanya’da camilerimiz var. Fransa’da camilerimiz var. Hollanda’da, Belçika’da, Avusturya’da, İngiltere’de camilerimiz var. Müslümanlar ezan, cami, mescit, Kur’an kursu, başörtüsü ve dini hayat konusunda herhangi bir engellemeyle karşılaştıklarında haklı olarak inanç özgürlüğünden söz ediyoruz. “İnsanların dinlerini yaşamalarına müdahale edilemez” diyoruz. Doğru da söylüyoruz.

Peki Müslüman için istediğimiz özgürlüğü Hristiyan için neden istemeyelim? Avrupa’daki bir Müslümanın camiye giderek cuma namazı kılması ne kadar doğal bir haksa, Türkiye’deki veya Türkiye’yi ziyaret eden bir Hristiyanın tarihi bir kilisede yahut manastırda kendi ibadetini gerçekleştirmesi de o kadar doğal görülmelidir. Hak dediğimiz şey yalnızca bize ait olduğunda savunulan bir ayrıcalık değildir. Hak, hoşumuza gitmeyen insan için de savunabildiğimiz zaman gerçekten haktır. “Ama Sümela Müze” İtirazı Sık dile getirilen itirazlardan biri de şudur: “Sümela artık manastır değil, müzedir.” Hukuki statüsünün müze olması elbette idari düzenlemeler bakımından önemlidir. Ancak bu durum yapının tarihsel kimliğini ortadan kaldırmaz. Bugün Türkiye’de veya dünyada “Sümela Müzesi” dediğinizde insanların zihninde nasıl bir yapı canlanıyor? Sümela Manastırı.

Yüzlerce yıllık bir dini yapıdan söz ediyoruz. Kayalıklara kurulmuş mimarisi, freskleri, şapelleri ve tarihiyle dünyanın tanıdığı bir manastır. Devlet burayı müze statüsünde işletiyor olabilir. Bu, yapının geçmişinin ve dini karakterinin silindiği anlamına gelmez. Üstelik devlet gerekli izinleri veriyor, güvenlik önlemlerini alıyor ve töreni belirlenen gün ve şartlarda gerçekleştiriyorsa burada hukuk dışı bir durumdan söz etmek de mümkün değildir. Müze statüsü, tek başına “burada hiçbir dini tören yapılamaz” sonucunu doğurmaz. Anadolu Müslümanlaşmıştır Belki de meseleye bakarken en fazla özgüvene ihtiyaç duyduğumuz nokta burasıdır. Anadolu’nun Müslüman kimliği tartışmalı değildir. Trabzon Müslüman bir şehirdir. İstanbul Müslüman bir şehirdir. Diyarbakır, Erzurum, Konya, Bursa, Edirne aynı medeniyet havzasının şehirleridir. Bu topraklarda camilerin minareleri yükseliyor, ezan okunuyor, milyonlarca insan ramazanda oruç tutuyor, cuma namazları kılıyor, bayram namazlarında meydanları dolduruyor. Bir yılda bir gün yapılan ayin bütün bunların hangisini değiştirebilir? Hiçbirini. Tam tersine, güçlü bir medeniyet başkasına hayat hakkı tanıyabilen medeniyettir.

Bir coğrafyanın Müslüman olması, o coğrafyada yalnızca Müslümanların yaşayacağı anlamına gelmez. İslam tarihinin en güçlü dönemlerinde de Müslüman toplumlarla birlikte Hristiyanlar, Yahudiler ve başka inanç mensupları yaşamıştır. Kiliselere girilmesi, ibadethanelerin korunması ve gayrimüslimlerin dini hayatlarını sürdürmesi İslam medeniyetinin yabancı olduğu kavramlar değildir. Kronik Tehlike Alışkanlığından Vazgeçmeliyiz Türkiye’de maalesef bazı meseleleri sürekli “tehlike” kelimesi üzerinden konuşmaya alıştık. Bir kilise açılır: “Tehlike.” Bir ayin yapılır: “Tehlike.” Bir yabancı dini lider gelir: “Tehlike.” Bir azınlık kendi kültüründen söz eder: “Tehlike.”

Bu refleks bir süre sonra toplumsal özgüveni aşındırıyor. Elbette devlet, gerçek tehditlere karşı tedbir alacaktır. Türkiye’nin egemenliğine, toprak bütünlüğüne veya kamu düzenine yönelik somut bir faaliyet varsa bunun gereği yapılır. Fakat ibadetle siyasi faaliyeti birbirinden ayırmak gerekir. Bir insanın dua etmesi başka şeydir, siyasi propaganda yapması başka şeydir. Bir dini tören başka şeydir, toprak talebinde bulunmak başka şeydir.

Bunların tamamını aynı torbaya koyarsak gerçek tehditlerle sembolik korkuları birbirinden ayıramaz hale geliriz. Bırakalım Ayinlerini Yapsınlar Sonuç olarak Sümela’da yılda bir gün gerçekleştirilen ayini Türkiye açısından büyütmenin hiçbir anlamı olmadığını düşünüyorum. Gelsinler. İbadetlerini yapsınlar. Dualarını etsinler. Mumlarını yaksınlar. İlahilerini okusunlar. Sonra ülkelerine dönsünler. Biz de kendi ezanımızı okumaya, camilerimizde namaz kılmaya, kendi inancımızı yaşamaya devam edelim.

Türkiye’nin Müslüman kimliği birkaç saatlik Ortodoks ayiniyle zedelenmez. Trabzon’un kimliği 50-60 kişinin Sümela’daki duasıyla değişmez. İslam’ın hakikat iddiası da başka bir inancın mensuplarının ibadet etmesiyle zarar görmez. Tam tersine, kendi inancından emin Müslüman, kendi tarihinden emin toplum ve kendi egemenliğinden emin devlet böyle meseleleri korkuyla değil; adalet, özgüven ve hukukla yönetir. Bizim ihtiyacımız olan da tam olarak budur. Her ağustos ayında yeniden üretilen kronik korkular değil; neye inandığını, kim olduğunu ve ne kadar güçlü olduğunu bilen bir toplum özgüveni. Sümela’nın tepesinde birkaç düzine insanın duasından korkmaya gerek yok. Bu topraklar bizimdir. Bu ülke bizimdir. Ve başkasının ibadetine izin verecek kadar da kendimizden emin olmalıyız.